کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی

کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی ، با توجه به سطح آسیب بیمار با هدف استقلال بیمار در انجام کارهای روزمره هم در منزل و هم مرکز قابل انجام است .

 

کاردرمانی تخصصی در آسیب نخاعی: راهی به سوی استقلال و زندگی پربار

آسیب نخاعی (SCI) یکی از پیچیده‌ترین و ناتوان‌ کننده‌ ترین آسیب‌های جسمی است که زندگی فرد، خانواده و جامعه را تحت تأثیر عمیق قرار می‌دهد. در این میان، کاردرمانی به عنوان یک رشته کل‌ نگر و مبتنی بر عملکرد، نقش حیاتی در کمک به افراد دارای آسیب نخاعی برای بازیابی حداکثر استقلال و بازگشت به زندگی معنادار ایفا می‌کند. این مقاله به بررسی جامع اهداف، فرآیند ارزیابی، مداخلات تخصصی و نقش کاردرمانگر در مراحل مختلف توانبخشی پس از آسیب نخاعی می‌پردازد.

 

 مقدمه‌ای بر آسیب نخاعی و کاردرمانی

کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی نیاز به دانش اولیه در مورد مکانیسم و فیزیولوژی آسیب نخاعی داشته باشد.

۱. ۱. آسیب نخاعی: تعریف و اپیدمیولوژی

آسیب نخاعی به هرگونه آسیب به طناب نخاعی یا ریشه‌های عصبی در انتهای کانال نخاعی گفته می‌شود که معمولاً منجر به تغییرات موقت یا دائمی در عملکرد حسی، حرکتی و خودکار در زیر سطح آسیب می‌گردد. این آسیب‌ها اغلب در اثر تروما (مانند تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع، حوادث ورزشی و خشونت) یا بیماری‌ها (مانند تومورها، عفونت‌ها، اسپینا بیفیدا و دژنراسیون) ایجاد می‌شوند. بسته به سطح و کامل بودن آسیب، فرد ممکن است دچار فلج چهاراندام (کوادری پلژی/تتراپلژی) یا فلج دوپا (پاراپلژی) شود.

 

۱. ۲. فلسفه و تعریف کاردرمانی در آسیب نخاعی

کاردرمانی بر این اصل استوار است که”انجام فعالیت‌های هدفمند و معنادار” محور سلامت و بهزیستی انسان است. کاردرمانگران در حوزه آسیب نخاعی، متخصصانی هستند که با استفاده از رویکردی کاربرد محور، به افراد کمک می‌کنند تا بر چالش‌های ناشی از آسیب غلبه کرده و مهارت‌های لازم برای انجام “کار”های زندگی را— اعم از مراقبت از خود، کار، تحصیل و اوقات فراغت— به دست آورند. هدف نهایی، ارتقای کیفیت زندگی، استقلال و مشارکت اجتماعی است.

 

فرآیند ارزیابی جامع در کاردرمانی آسیب نخاعی

ارزیابی اولین و حیاتی‌ترین گام در فرآیند کاردرمانی  تخصصی  آسیب نخاعی است. یک ارزیابی جامع شامل موارد زیر است:

۲. ۱. ارزیابی پزشکی و عملکرد عصبی:

در کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی ابتدا باید ارزیابی پزشکی اولیه انجام شود .

· سطح و درجه آسیب: تعیین سطح عصبی آسیب (NLI) و درجه کامل بودن آسیب بر اساس استاندارد بین‌المللی ASIA (انجمن آسیب‌های نخاعی آمریکا).

· وضعیت حسی و حرکتی: ارزیابی قدرت عضلانی (بر اساس مقیاس MRC) و حس‌های مختلف در سطوح مختلف بدن.

 

۲. ۲. ارزیابی عملکردی و فعالیت‌های روزمره زندگی (ADLs):

ارزیابی توانایی انجام کارهای روزمره بخش دیگری از کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی است .

· مراقبت از خود: ارزیابی توانایی فرد در فعالیت‌هایی مانند تغذیه، لباس پوشیدن/درآوردن، استحمام، توالت و نظافت شخصی. از ابزارهایی مانند شاخص استقلال عملکردی (FIM) استفاده می‌شود.

· تحرک و جابجایی: ارزیابی توانایی فرد در تغییر وضعیت‌های بدنی مانند غلت زدن، نشستن، انتقال از تخت به ویلچر، ایستادن و راه رفتن (در صورت امکان).

· مدیریت خانه و فعالیت‌های ابزاری زندگی (IADLs): ارزیابی توانایی در پخت‌وپز، نظافت، خرید، مدیریت دارو و امور مالی.

 

۲. ۳. ارزیابی محیطی و زمینه‌ای:

در کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی از ارزیابی محیط خانه نباید غافل شد.

· ارزیابی محیط خانه و کار: بررسی موانع معماری، پله‌ها، عرض درها، سرویس بهداشتی و حمام برای پیشنهاد طرح‌های تعدیلی.

· ارزیابی سیستم حمایتی: بررسی نقش خانواده، دوستان و مراقبان در فرآیند توانبخشی.

· ارزیابی روانی-اجتماعی: بررسی وضعیت روحی، انگیزه، تصویر بدنی، عزت نفس و نقش‌های اجتماعی فرد.

 

۲. ۴. ارزیابی وضعیت شناختی و درکی:

بررسی عملکردهای عالی مغزی مانند حافظه،توجه، حل مسئله و درک فضایی-بصری که می‌توانند در یادگیری تکنیک‌های جبرانی تحت تأثیر قرار گیرند باید در ارزیابی کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی لحاظ شود.

 

 مداخلات تخصصی کاردرمانی آسیب نخاعی

مداخلات کاردرمانی کاملاً فردی و مبتنی بر اهداف تعیین‌شده در ارزیابی کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی  است. این مداخلات شامل:

۳. ۱. آموزش و بازآموزی فعالیت‌های روزمره زندگی (ADLs):

توانایی انجام کارهای روزمره هدف اصلی کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی است.

· تکنیک‌های جبرانی: آموزش روش‌های جدید برای انجام کارها با استفاده از عضلات سالم، انرژی‌های بدن و وسایل کمکی. مثلاً آموزش لباس پوشیدن با استفاده از یک دست.

· آموزش مدیریت روده و مثانه: آموزش تکنیک‌های زمان‌بندی‌شده، استفاده از سوند و مدیریت بهداشت برای دستیابی به حداکثر استقلال و حفظ عزت نفس.

· آموزش مراقبت از پوست و پیشگیری از زخم بستر: آموزش بررسی روزانه پوست، تکنیک‌های جابجایی برای کاهش فشار و استفاده از بالشتک‌های مناسب.

 

۳. ۲. آموزش تحرک و جابجایی:

اینکه بیمار در هر مرحله از بیماری توانایی انجام جابجایی و انتقال را بیاموزد بخش مهمی از کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی است .

· تکنیک‌های انتقال ایمن: آموزش انتقال از تخت به ویلچر، از ویلچر به توالت و ماشین.

· آموزش مهارت‌های ویلچر: آموزش مهارت‌های پیشرفته مانند عبور از موانع، حرکت روی سطوح ناهموار، ویلچررانی در فضاهای شلوغ و انجام “ویلچر پاپی” (بلند کردن چرخ‌های جلو) برای عبور از لبه جدول.

· ایستادن و راه‌اندازی درمانی: استفاده از ایستاگاه‌ها (Standers) یا وسایل کمکی برای ایستادن که فواید فیزیولوژیک زیادی از جمله بهبود عملکرد روده و مثانه، افزایش تراکم استخوان و جلوگیری از اسپاسم دارد.

 

۳. ۳. تجویز و آموزش استفاده از وسایل کمکی و تکنولوژی‌های یاری‌رسان (AT):

در کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی به بیمار آموزش داده می شود چگونه با میزان توامندی حفظ شده کارهای شخصی را انجام دهد.

· وسایل کمکی روزمره: مانند مسواک و شانه با دسته ضخیم، صفحه‌های ضد لغزش، لباس‌های تطبیقی.

· تکنولوژی‌های پیشرفته: مانند ویلچرهای برقی با کنترل جوی‌استیک یا سوییچ‌های سفارشی، سیستم‌های کنترل محیطی برای روشن/خاموش کردن چراغ و تلویزیون، نرم‌افزارهای کنترل کامپیوتر با چشم یا صدا.

· تعدیلات محیطی: پیشنهاد طرح‌هایی برای بازسازی خانه، نصب رمپ، پهن کردن درها و ساخت حمام و دستشویی قابل دسترس.

 

۳. ۴. بازآموزی حسی-حرکتی و تقویت عضلات:

برای کسب استقلال مجدد باز آموزی حسی و حرکتی در کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی ضروری است.

· تقویت عضلات موجود: تمرینات قدرتی برای عضلاتی که هنوز تحت کنترل ارادی هستند.

· تمرینات تعادلی: به ویژه تعادل در حالت نشسته بر روی ویلچر یا تخت.

· بازآموزی عصبی-عضلانی: استفاده از تکنیک‌هایی مانند الگوهای حرکتی برای تسهیل بازگشت عملکرد.

 

۳. ۵. توانبخشی شناختی و درکی:

در صورت وجود اختلال،مداخلاتی برای بهبود حافظه، توجه و مهارت‌های حل مسئله جهت افزایش استقلال در انجام وظایف پیچیده ارائه می‌شود.

 

۳. ۶. مشاوره و حمایت روانی-اجتماعی:

کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی با انجام مشاوره ها و حمایت های روانشناختی ادامه می یابد .

· مقابله با آسیب: کمک به فرد برای پذیرش شرایط جدید و توسعه هویت سالم.

· بازگشت به نقش‌های اجتماعی: کمک به فرد برای بازتعریف نقش‌های خود به عنوان شریک زندگی، والد، دانشجو یا شاغل.

· مشاوره برای بازگشت به کار و تحصیل: ارزیابی توانایی‌ها، پیشنهاد مشاغل جایگزین، تعدیلات محیط کار و آموزش مهارت‌های Interview.

 

کاردرمانی در مراحل مختلف توانبخشی

کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی در هر مرحله از بیماری و بهبود بیماری اقدامات متفاوتی انجام می دهد.

۴. ۱. مرحله حاد (بلافاصله پس از آسیب):

تمرکز بر پیشگیری از عوارض(مانند زخم بستر، کنتراکچر مفاصل)، آموزش خانواده و بیمار در مورد آسیب، و شروع فعالیت‌های ساده مانند تغییر وضعیت در تخت.

 

۴. ۲. مرحله توانبخشی فشرده:

این مرحله اصلی‌ترین مرحله مداخله کاردرمانی است که در آن اهداف عملکردی به صورت فشرده دنبال می‌شود.آموزش ADLs، تحرک و استفاده از وسایل کمکی در این مرحله متمرکز است.

 

۴. ۳. مرحله توانبخشی سرپایی و جامعه:

پس از ترخیص،کاردرمانی بر یکپارچه‌سازی فرد در جامعه متمرکز می‌شود. بازگشت به کار، تحصیل، مشارکت در فعالیت‌های اوقات فراغت و ادامه تمرینات در خانه از اهداف این مرحله است.

 

۴. ۴. مرحله نگهدارنده (در طول زندگی):

کاردرمانگر به عنوان یک منبع پشتیبانی بلندمدت عمل می‌کند تا با تغییرات محیط یا اهداف زندگی فرد، مداخلات لازم را به روزرسانی کند و از حفظ استقلال اطمینان حاصل نماید.

 

چالش‌ها و دورنمای آینده

کاردرمانی تخصصی آسیب نخاعی همواره برای بیماران و درمانگران با مشکلات و چالشهایی همراه بوده است .

· چالش‌ها: دسترسی نابرابر به خدمات تخصصی، هزینه بالای وسایل کمکی و تکنولوژی‌های یاری‌رسان، و چالش‌های روانی عمیق از موانع اصلی هستند.

· دورنمای آینده: آینده کاردرمانی در آسیب نخاعی با پیشرفت‌های هیجان‌انگیزی همراه است:

· رابط مغز و ماشین (BCI): که ممکن است روزی به افراد امکان کنترل ویلچر یا بازوی رباتیک را با افکارشان بدهد.

· تحریک الکتریکی عملکردی (FES): سیستم‌های پیشرفته‌تری برای بازگرداندن عملکردهایی مانند ایستادن و گرفتن اشیا.

· بازی‌های جدی (Serious Games) و واقعیت مجازی (VR): برای ایجاد محیط‌های آموزشی جذاب و ایمن برای تمرین مهارت‌ها.

· تمرکز بیشتر بر سلامت روان و تلفیق جامعه: نگاه فراتر از استقلال فیزیکی و پرداختن به رفاه کلی و مشارکت اجتماعی.

 

نتیجه‌گیری

کاردرمانی تخصصی در آسیب نخاعی، یک فرآیند پویا، مشارکتی و مادام‌العمر است. کاردرمانگران با در نظر گرفتن تمام ابعاد وجودی فرد— از جسم و ذهن تا محیط و روحیه— به عنوان راهنمایانی دلسوز و متخصص، مسیر دشوار پس از آسیب را برای فرد و خانواده‌اش هموار می‌سازند. آن‌ها به جای تمرکز صرف بر آنچه از دست رفته است، بر روی توانایی‌های باقی‌مانده و بالقوه سرمایه‌گذاری کرده و با تجهیز افراد به مهارت‌ها، استراتژی‌ها و فناوری‌های لازم، این امکان را فراهم می‌کنند که زندگی پس از آسیب نخاعی، نه تنها مستقل، بلکه فعال، پر معنا و پربار باشد.